Verschillen tussen het Nederlands en het Macedonisch
In het Macedonisch zijn een aantal kenmerken die verschillen van het Nederlands. Mogelijk leveren deze kenmerken problemen op in het Nederlands als gevolg van transfer. Deze problemen hoeven geen aanwijzing te zijn voor een taalontwikkelingsstoornis. Hieronder staan per deelgebied (fonologie, morfologie en syntaxis) kort de verschillen weergegeven. Voor uitgebreidere informatie over het Macedonisch kan paragraaf 2 geraadpleegd worden.
Fonologie-Orthografie Klinkers
Naast de vijf klinkers in het Nederlands is de ‘P’ in het Macedonisch ook een klinker (denk aan de in het Engels uitgesproken /r/). Dit is meestal het geval wanneer de ‘P’ gevolgd wordt door een medeklinker. Wanneer de klinker op een initiële positie van een woord staat, wordt deze voorafgegaan door een schwa-klank. De schwa-klank wordt in een geschreven woord aangegeven met een apostrof. Twee gelijke klinkers kunnen achter elkaar worden geplaatst en worden als twee syllabes gerealiseerd. Wanneer een derde klinker aan het woord wordt toegevoegd, wordt de derde klinker voorafgegaan door een /j/, bijvoorbeeld /eeja/.
Medeklinkers
Als twee medeklinkers naast elkaar staan in een woord past de eerste medeklinker zich aan, wat betreft stemhebbendheid, aan de tweede medeklinker. Binnen een woord wordt vaak een schwa-klank uitgesproken tussen verschillende medeklinkers. Stemhebbende medeklinkers /b, v, d, tʃ, g, ɟ/ (б,в,д,ч,г,ѓ) worden stemloos in finale positie. Een dubbele /šš/ of /žž/ wordt vereenvoudigd naar een enkele /š/ of /ž/. ('izživee' [iživee] = (doorleven).
Klemtoon
In het Macedonisch valt de klemtoon op de derde lettergreep vanaf het einde geteld (ante-penultimate syllable). Wanneer door een meervoudsvorm een extra syllable aan het woord wordt toegevoegd, verplaatst de klemtoon naar de nieuwe derde lettergreep vanaf het einde geteld. Bij vraagzinnen wordt een stijgende intonatie gehanteerd net zoals in het Nederlands.
Morfologie
Het Macedonisch kent geen infinitief. Het persoonskenmerk wordt weergegeven op het werkwoord.
De uitgangen voor zelfstandig naamwoorden zijn afhankelijk van geslacht. In het meervoud wordt de vervoegingsvorm gebaseerd op vorm en geslacht. Bijvoeglijke naamwoorden ondergaan inflectie voor geslacht en nummer, alleen Turkse of andere recente leenwoorden kunnen daarin een uitzondering zijn. De lidwoorden komen in het Macedonisch achter het woord.
Syntaxis Woordvolgorde
De opbouw van zinnen is normaliter SVO in het Macedonisch. Bijwoorden komen in de meeste gevallen als eerste of juist als laatste woord in de zin.
Ontkenningen
Ontkenningen worden uitgedrukt door ‘ne’ voor het werkwoord te plaatsen. Als een ja/nee vraag negatief wordt beantwoord, wordt het woord ‘ne’ gebruikt. Dan volgt een korte pauze, waarna de negatieve partikel ‘ne’ voor het werkwoord wordt geplaatst (‘ne’, pauze ‘ne’+ werkwoord).
Vraagzinnen
Het Macedonisch kent verschillende vraagwoorden om een vraagzin te starten. Indirecte vragen kunnen beginnen met een vraagwoord of door de vraagmarkering ‘dali’.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken m.b.t. specifieke TOS-elementen
Er is tot op heden geen informatie beschikbaar over (specifieke) taalontwikkelingsstoornissen in het Macedonisch. Hierdoor kunnen vragen gericht op specifieke TOS-elementen in het Macedonisch niet worden aangegeven. Mogelijk biedt de checklist Algemene Symptomen van Taalstoornissen een handvat om de symptomen die een kind laat zien in de verschillende talen te inventariseren (Julien, 2010). Julien (2010) geeft aan dat de kans op een taalstoornis groot is als een aantal van de symptomen worden waargenomen in alle talen die een kind gebruikt.
De volgende symptomen worden vermeld in de checklist Algemene Symptomen van Taalstoornissen (Julien, 2010):
Late aanvang van de eerste woorden en woordcombinaties in de moedertaal/talen.
Toont geen initiatief tot verbale communicatie met verzorgers en leeftijdgenoten, maar toont wil in communicatie via allerlei alternatieven voor taal: mimiek, gebaren, visuele ondersteuning.
Stille periode langer dan een jaar.
Toont zich gefrustreerd en vertoont afwijkend gedrag (teruggetrokken of druk en agressief).
Veel moeite om bepaalde klanken te produceren.
Bekenden van het kind geven aan moeite te hebben om het kind te begrijpen.
Zwak auditief geheugen.
Grote behoefte aan herhaling van informatie, zelfs als die wordt gebracht op eenvoudige en begrijpelijke manier voor andere meertalige kinderen die in dezelfde situatie opgroeien.
Veel moeite om nieuwe woorden te onthouden ondanks frequente blootstelling aan die woorden.
Kleine passieve (en/of actieve) woordenschat ondanks normaal cognitief niveau en ruime blootstelling aan talen.
Veel codewisseling in contact met iemand die een van de talen niet beheerst.
Overmatige onvloeiendheden.
Beperkte zinslengte
Vertraagde verwerving van grammaticale morfemen in de moedertaal.
Overregularisaties en simplificaties blijven lang in gebruik ook in de dominante taal.
Verandert vaak plotseling van gespreksonderwerp.
Geeft vaak inadequate antwoorden.
Uitblijven van vooruitgang ondanks logopedische behandeling.
Afbeelding 1 (TonStegers): ligging van Macedonië. De Balkanregio is altijd een meertalig gebied geweest. Het Modern Macedonisch (hierna Macedonisch) is een Slavisch dialect, een Zuid-Slavische taal uit de Indo-Europese taalfamilie. Samen met het Bulgaars vervult het Macedonisch de Oost Zuid-Slavische sub-groep. Het West Zuid-Slavisch is Sloveens en het voormalige Servo-Kroatisch (Servisch), (Friedman, 2001). Het Oud Macedonisch werd al in de vijfde en vierde eeuw voor Christus gesproken in delen van Macedonië. Het huidige Macedonisch vindt haar oorsprong in de achttiende eeuw op het moment dat het Zuid-Slavische nationalisme ontstaat. Het eerst gepubliceerde ‘statement’ dat Macedonisch als een aparte taal ziet, apart van Servisch of Bulgaars, is geschreven door Pulevski in 1875. Maar pas op 2 augustus 1944 werd Macedonisch als officiële taal van de republiek van Macedonië aangenomen. Pas in 1999 erkent ook de Bulgaarse regering het Macedonisch als een officiële standaardtaal van de Republiek van Macedonië. Daarvóór werd het alleen als dialect van het Bulgaars gezien. Alhoewel het Bulgaars net zo verschilt van het Macedonisch als het Nederlands van het Duits verschilt. Toch wordt het tot op de dag van vandaag nog vaak als dialect van het Bulgaars uitgelegd, zo ook op de Nederlandse Wikipediapagina over het Macedonisch (2014). Het Macedonisch wordt ook in delen van oost Albanië en zuidwest Kosovo gesproken waar het gebruikt wordt als instructietaal van het basisonderwijs. Macedonië heeft ongeveer twee miljoen inwoners (landenweb.net, 2014). Naast Macedoniërs woont er ook een groot aantal Albanezen in Macedonië en een kleinere groep Turken. Niet voor iedereen is Macedonisch dus de moedertaal, maar wel voor de meesten. In Bulgarije en Griekenland wonen daarentegen veel mensen met Macedonisch als moedertaal. Dit heeft ook te maken met de veranderingen van landsgrenzen. Tot 1912 was Macedonië volledig een onderdeel van het Ottomaanse Rijk. In die tijd zijn er veel Turkse, Arabische en Persische invloeden geweest op de taal. Toen brak in 1912 de Balkanoorlog uit en veranderde het in Republiek Macedonië. Als er gesproken wordt over ‘Aegeisch Macedonië’ is dat het Macedonië dat na de 2de balkanoorlog (1913) bij Griekenland hoort, als er gesproken wordt over ‘Pirin Macedonië’ is wat na de 2de balkanoorlog bij Bulgarije hoort. ‘Vardar Macedonië’ is wat nu de Republiek van Macedonië is.
Afbeelding 2 (europa-nu): de nationale vlag van Macedonië.
2. Specifieke informatie over het Macedonisch
In dit stuk gaan we met name in op fonologie, morfologie, syntaxis en pragmatiek. Hierbij wordt ook, waar mogelijk, telkens een vergelijking gemaakt met het Nederlands, zodat mogelijke interferentie kan worden geduid. Gezien het belang van werkwoordsmorfologie bij taalstoornissen (zie literatuurstudie), zullen wij proberen hieraan zo ruim mogelijk aandacht te besteden.
Prosodie: ‘Stress on ante-penultimate syllable’ De regel van het Macedonisch is dat de klemtoom op de derde lettergreep van het eind ligt. Als je echter op de dialecten gaat letten, kan de klemtoon iets per regio verschillen maar in de westelijke (meest bevolkte) regio is het altijd de derde syllabe van het einde. In de oostelijke regio’s is de plaats voor de klemtoon minder vast. In Griekenland en Albanië ligt de klemtoon op de voorlaatste syllabe (penultimate). Wanneer de meervoudsvorm een extra syllabe vormt, verplaatst de klemtoon naar de nieuwe ante-penultimate syllabepositie. Bij vraagzinnen is, net als in het Nederlands, een oplopende intonatie (rising intonation) richting het werkwoord of richting de vraag.
Fonologie-Orthografie: Het alfabet dat het Macedonisch gebruikt, is voor het grootste gedeelte volgens het fonemisch principe uit het Servisch-Cyrillisch. De taal is erg fonetisch geschreven, vanuit de spelling van een woord is dus goed af te leiden hoe het woord uitgesproken dient te worden. Schwa-klanken worden weergegeven door een apostrof. Binnen in een woord wordt vaak een schwa-klank uitgesproken tussen verschillende medeklinkers. Er zijn 31 letters in het alfabethttp://makedonija.name/language (2014). Het Cyrillisch schrift heeft andere tekens, maar kan ook in Latijnschrift geschreven worden. Het grote voordeel van het Cyrillisch schrift is, geciteerd uit Wikipedia (http://nl.wikipedia.org/wiki/Slavische_talen, 2015) dat het “..inspeelt op typisch Slavisch medeklinkerrijkdom.” Hieronder het Cyrillisch schrift met een vertaling naar het fonetisch schrift IPA:
Cyrilisch schrift: Hieronder het Macedonisch Cyrrillisch alfabet. Iedere klank is weergegeven in de hoofdletter en de kleine letter. Als vertaling staat onder iedere klank het IPA symbool en daaronder de vertaling naar het Latijns schrift, ook weergegeven in hoofdletters en kleine letters.
Cyrillisch
[/IPA/]
Latijns
Аа
[/a/]
A a
Б б
[/b/]
B b
В в
[/v/]
V v
Г г
[/g/]
G g
Д д
[/d/]
D d
Ѓ ѓ
[/ɟ/]
Gj gj
Е е
[/ɛ/]
E e
Ж ж
[/ʒ/]
Ž ž
З з
[/z/]
Z z
Ѕ ѕ
[/dz/]
Dz dz
Cyrillisch
[/IPA/]
Latijns
И и
[/i/]
I i
Ј ј
[/ј/]
J j
К к
[/k/]
K k
Л л
[/l/]
L l
Љ љ
[/ʎ/]
Lj lj
М м
[/m/]
M m
Н н
[/n/]
N n
Њ њ
[/ɲ/]
Nj nj
О о
[/ɔ/]
O o
П п
[/p/]
P p
Cyrillisch
[/IPA/]
Latijns
Р р
[/r/]
R r
С с
[/s/]
S s
Т т
[/t/]
T t
Ќ ќ
[/c/]
Kj kj
У у
[/u/]
U u
Ф ф
[/f/]
F f
Х х
[/x/]
H h
Ц ц
[/ʦ/]
Ts ts
Ч ч
[/tʃ/]
Č č
Џ џ
[/dʒ/]
Dž dž
Cyrillisch
[/IPA/]
Latijns
Ш ш
[/ʃ/]
Š š
Klinkers: - Naast de 5 klinkers die wij in het Nederlands kennen, is de ‘Р’ in het Macedonisch ook een klinker (denk aan de in het Engels uitgesproken /r/). Dit is meestal het geval wanneer de ‘P’ gevolgd wordt door een medeklinker. Als deze klinker een initiële positie inneemt in een woord, wordt deze voorafgegaan door een apostrof. - De /r/ wordt als stemhebbende klinker gerealiseerd, in geleende woorden uit bijvoorbeeld het Engels kan de /r/ in finale positie voorkomen en als [ăr] worden uitgesproken, (tembr = timbre). - Onbeklemtoonde klinkers worden niet gereduceerd, ze klinken wel iets korter en bij informele spreekmomenten missen ze soms (verschillend per individu) stemhebbendheid. - De /-i/ in finale positie kan in sommige gevallen gerealiseerd worden als een /-j/. Net als in het Nederlands (saai). - Twee gelijke klinkers kunnen achter elkaar geplaatst worden (‘taa’ = ze, ‘sesii’ = sessies) deze klinkers worden als twee syllabes gerealiseerd. Wanneer een derde klinker aan het woord past, wordt deze in de meeste gevallen voorafgegaan door een /-j-/ (‘živeeja’ = leefden) - Het accent grave wordt gebruikt om homoniemen te onderscheiden (‘cè’= alles, maar ‘ce’ = zich/me)
Medeklinkers: -/ɲ/ (њ), /ɟ/(ѓ) en /c/ (ќ) zijn medeklinkers waarbij je tijdens de uitspraak je tong plat tegen het harde gehemelte legt. - In finale positie worden stemhebbende klanken stemloos. - Als twee medeklinkers naast elkaar staan in het woord past de eerste medeklinker zich aan, wat betreft stemhebbendheid, aan de tweede medeklinker. Als de laatste medeklinker stemloos is wordt ook de eerste stemloos. De spelling verandert niet, alleen de uitspraak. Deze assimilatie kennen we in het Nederlands ook, denk aan het woord ‘asbak’, alleen kan de verandering in het Nederlands beide kanten op gaan (asbak wordt ‘aspak’of ’azbak’) - Medeklinker /r/ wordt als medeklinker uitgesproken als daaropvolgend een klinker in het woord komt. - Het foneem /n/ wordt als een /ŋ/ gerealiseerd voor de /k/ of /g/. Net zoals in het Nederlands (Maced. ‘Banka’ [baŋka] = Nederl. bank [baŋk]) - Stemhebbende medeklinkers /b, v, d, tʃ, g, ɟ/ (б,в,д,ч,г,ѓ) worden stemloos in finale positie. - De prefixen ‘bez-‘, ‘iz’-, ‘raz-‘ worden gespeld als bes-, is-, ras- voor č/š en uitgesproken als [beš - , iš -, raš -]. De prefixen /s-/, en /z-/, worden als [š] en [ž] uitgesproken als zij voor /č,3,š,ž/ komen te staan. Een dubbele /šš/ of /žž/ wordt vereenvoudigd naar een enkele /š/ of /ž/. ('izživee' [iživee] = (doorleven).
Werkwoorden: Iedere persoon (onderwerp) heeft een andere vorm van een werkwoord. Ik het Nederlands zijn bijvoorbeeld de tweede en derde persoon enkelvoud gelijk (stam+t) maar in het Macedonisch niet. Aan het werkwoord kun je dus aflezen om welke persoon het gaat, daarom wordt de persoon vaak weggelaten.
Het Macedonisch kent geen infinitief. Maar de werkwoordsvervoegingen kunnen in drie groepen verdeeld worden (Dimcevska, 2015): stam die eindigt op /–a/, stam die eindigt op /–i/, stam die eindigt op /–e/. Waar wij in het Nederlands het infinitief gebruiken als we twee werkwoorden achter elkaar hebben, zoals bij (hij gaat zwemmen.), wordt er in het Macedonisch ‘da’ ingevoegd tussen de twee werkwoorden. Letterlijk vertaald komt er dan te staan (hij gaat dat zwemt.).
Belangrijke hulpwerkwoorden zijn: - ’sum’ = zijn - ‘ima’ = hebben
Het meest gangbare koppelwerkwoord is het werkwoord ‘sum’ (zijn). Dit werkwoord kan niet weggelaten worden uit de zin. Dit wordt alleen gedaan in telegramstijl, zoals geaccepteerd bij krantenkoppen.
Zelfstandig naamwoorden: Mannelijke zelfstandig naamwoorden eindigen meestal in een medeklinker, wanneer het zelfstandig naamwoord refereert naar een persoon of beroep, kan het zelfstandignaamwoord met een /-a/ eindigen. Maar er zijn ook enkele uitzonderingen waar bijvoorbeeld een zelfstandig naamwoord eindigt op /-ko/ of /-lo/.
De meeste vrouwelijke zelfstandig naamwoorden eindigen in /-a/.
De meeste onzijdige zelfstandig naamwoorden eindigen in /-o/ of /-e/ (Kramer, 2003).
Meervoud: In het Macedonisch wordt de vervoeging van meervoud gebaseerd op vorm en geslacht. De meeste zelfstandig naamwoorden die eindigen op een medeklinker krijgen een /-i/ en onzijdige zelfstandig naamwoorden krijgen een/-a/ toegevoegd. Bij zowel mannelijke- als vrouwelijke zelfstandig naamwoorden die op een /-a/ eindigen, wordt de /-a/ door een /-i/ vervangen. Bij mannelijke zelfstandig naamwoorden verandert de laatste medeklinker (-k, -g, -h) in een andere medeklinker (-ts, -z, -s), voordat de uitgang /-i/ wordt ingevoegd. Korte, mannelijke zelfstandig naamwoorden, bestaand uit één syllabe, krijgen de suffix '–ovi' (of '–evi') in de meervoudsvorm.
Adjectieven: geslacht en nummer De meeste adjectieven ondergaan inflectie voor geslacht en nummer, alleen Turkse of andere recente leenwoorden kunnen daarin een uitzondering zijn. De meeste mannelijke adjectieven eindigen in een medeklinker, een paar eindigen in /-i/. Vrouwelijke adjectieven eindigen altijd in /-a/ en onzijdige adjectieven eindigen normaal gesproken in /-o/. Slechts enkele, en alleen possessieve adjectieven, eindigen in /-e/. Meervoudige adjectieven eindigen altijd in /-i/.
De lidwoorden komen in het Macedonisch achter het woord. ‘-ot’, ‘-ta’, ‘-to’, ‘-te’.
Woordvolgorde: - De volgorde waarin Macedonische zinnen worden opgebouwd is normalitair SVO. - Bijwoorden komen in de meeste gevallen als eerste of juist laatste woord in de zin. - Ontkenning wordt uitgedrukt door ‘ne’ voor het werkwoord te plaatsen. De zinnen zijn anders dan andere Slavische talen opgebouwd. Het Macedonisch gebruikt vaak voorzetsels voor positiebepalingen. Het voorzetsel ‘na’ kan (op, naar, bij) aangeven, en markeert ook het indirect object (datief) en possessief (genitief).
WH- woorden waarmee een vraagzin kan worden gestart zijn: - ‘Koj’ (wie, welke) - ‘Kako’ (hoe) - ‘Kolku’ (hoe veel) - ‘Kalkov’ (wat voor soort) - ‘Kolkav’ (hoe groot) - ‘Što’ (wat) - ‘Kade’/’kaj’ (waar) - ‘Koga’ (wanneer) - ‘Zošto’ (waarom) - ‘Čij’ (wiens) Omdat ‘koj’ zowel (wie) als (welke) betekent, kan het meertalige kind deze vraagwoorden in het Nederlands verwarren. Alle WH-woorden, behalve ‘zošto’ (waarom) kunnen dienen als betrekkelijk voegwoord. Indirecte vragen kunnen starten met een WH-woord of de vraag markering ‘dali’.
Als een ja/nee vraag negatief wordt beantwoord, wordt het woord ‘ne’ (nee) gebruikt. Dan volgt een korte pauze, waarna de negatieve partikel ‘ne’ voor het werkwoord wordt geplaatst (‘ne’, pauze, ‘ne’ + werkwoord): ‘Ne, ne znam.’ (nee, ik weet het niet).
3. Overzicht van verwervingsvolgorde van bepaalde elementen in het Macedonisch
Uit: (Daniela Andonovska-Trajkovska et al., 2010)
Bij ons is alleen één case-study over dit onderwerp bekend. Een longitudinale observatie van jongetje Daniel van 12 tot 23 maanden. Daartussen is hij iedere 30 dagen, 30 uur geobserveerd. Bij de eerste observatie gebruikte hij 9 zelfstandig naamwoorden, maar dat aantal steeg snel, na een maand gebruikte hij 22 zelfstandig naamwoorden. Tijdens de 2de observatie gebruikte hij in totaal 23 woorden meer dan tijdens de eerste observatie. De groei van woorden zat voornamelijk is het gebruik van zelfstandig naamwoorden, verder gebruikte hij onder andere 3 werkwoorden, 3 partikels en 4 uitroepen. Bij de 5de observatie had hij weer een grote sprong gemaakt. In een maand tijd was hij 61 woorden meer gaan gebruiken. Op dat moment gebruikte hij onder andere 71 zelfstandig naamwoorden, 18 uitroepen, 11 werkwoorden en 7 bijwoorden. Bij de 10de observatie was er weer een enorme sprong gemaakt. 119 uitingen meer dan een maand daarvoor. Met onder andere 192 zelfstandig naamwoorden, 70 werkwoorden, 29uitroepen en 223 adjectieven. Bij de 11de en tevens laatste observatie was er weer een enorme groei. 101 meer uitingen geteld dan bij de 10de observatie. Weer groeit het aantal zelfstandig naamwoorden behoorlijk. Er worden 233 zelfstandig naamwoorden gescoord, en er worden nu ook veel voornaamwoorden gescoord, namelijk 21. De eerste woorden van Daniel zijn, vertaald in het Nederlands, (mama) en (oma). Ook gebruikt hij “e” wat staat voor de derde persoon enkelvoud van het werkwoord (zijn) ‘sum’. De werkwoorden werden tijdens de eerste vier observaties alleen gebruikt in de gebiedende wijs (bijv: ga eten). Daarna begint hij met het onderscheiden van mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud, meervoud, eerste, tweede of derde persoon (bijv: zij gaat eten). Ook gebruikte hij vanaf de 5de obervatie verschillende tijdsvormen voor de werkwoorden (bijv: zij ging eten). Daniel begon met het gebruik van adjectieven en telwoorden vanaf de 9de observatie. De eerste twee verworven adjectieven waren beschrijvende adjectieven: “ubo” (Maced. ‘ubavo’, Nederl. ‘mooi’) en "goo" (Maced. ‘golo’, Nederl. ‘bloot’). Tijdens de 5de observatie Gebruikte hij meer adjectieven als: “mao” (Maced. ‘malo’, Nederl. ‘klein’) en "piatno", (Maced. ‘prijatno’, Nederl. ‘aangenaam’), “goemo" (Maced. ‘golemo’, Nederl. ‘groot’). De introductie van voorzetsels kwam als laatst. Tijdens de 6de observatie. In het Macedonisch zijn voorzetsels korte uitingen die gemakkelijk samensmelten met het opvolgende woord. Daardoor is het correcte gebruik van voorzetsels moeilijk voor Daniel. Daniel gebruikt lang alleen het Macedonische voornaamwoord ‘koj’ (wie), hij gebruikt het persoonlijk voornaamwoord (jij) in alle voorkomende vormen. Dat is in het Macedonisch ‘ti’ ‘tebe’, ‘te’, ‘ti’. Bijvoorbeeld ‘ti dadov’ (gaf jou) of ‘te vide’ (zag jou). Merk daarbij wel op dat (gaf jou) en (zag jou) in het Macedonisch correcte, volledige zinnen zijn. Daniel heeft tijdens geen enkele observatie zichzelf (ik) genoemd maar sprak tot en met de 11de observatie altijd in de derde persoon enkelvoud over zichzelf. In het Nederlands kan de introductie van (ik) bij normale taalontwikkeling komen tussen de 1,5 en 3 jaar.
4. Informatie over specifieke taalstoornissen in het Macedonisch
Er is tot op heden geen informatie beschikbaar over SLI in het Macedonisch. Verwacht kan worden dat voorzetsels ‘vo’ en ‘na’ (betekenen in sommige gevallen beiden ‘naar’) door kinderen met SLI en Macedonisch als moedertaal, verkeerd gebruikt kunnen worden. Het is namelijk puur een kwestie van leren bij welk naamwoord welk van de twee voorzetselvormen hoort. In de normale taalontwikkeling verwerft een kind dit natuurlijk en zonder problemen, maar een kind met een speciefieke taalstoornis zou hier moeite mee kunnen hebben.
Om aan informatie te komen over de normale verwerving van het Macedonisch en specifieke taalstoornissen is contact opgenomen met Prof.Dr.Friedman en Prof.Dr.Kramer, waarvan ik literatuur gebruikt heb. Via hun ben ik in contact gekomen met professionals uit hun kennissenkring (Dr. Stefanovska, Meri Naumceska, Liljana Mitkovska, Prof. Gochkova-Stojanovska en Vesna Lazarovska) maar desondanks hebben we tot op heden niet meer informatie kunnen verzamelen over SLI en normale taalontwikkeling dan hier tot nu toe is beschreven. Op het moment dat er via hun meer informatie beschikbaar komt, wordt deze pagina aangepast. Ook is voor het opstellen van deze pagina veelvuldig overleg gevoerd met de meertalige Vesna de Jong-Dimcevska. Zij heeft Macedonisch als moedertaal en spreekt, onder andere, vloeiend Nederlands.
Meer informatie over dialecten is te vinden in: - Jadranka Angelovska (2010). Differences in the south dialects of Macedonian language. Annals of the University of Craiova. Series Philology. Linguistics, 1-2, 229-233
Meer informatie over het eerste literaire bewijs van het Macedonisch, is te vinden in: - Nicholas Hammond (1994). Literary Evidence for Macedonian Speech. Abhandlungen Historia 43, 131-142
Meer informatie over het onderwijs in Macedonie is te vinden in: - Kamil Dzeladini (2004).National report, for development of education in the republic of Macedonia 2001-2004.Public and University Library Skopje. - Ljupco Ajdinski & Lani Florian (1997). Special education in Macedonia. European Journal of Special Needs Education, 12:2, 116-126, DOI: 10.1080/0885625970120203
Meer informatie over vervormingen van zelfstandig naamwoorden is te vinden in - Jadranka Angelovska (2011). The formation of the nouns in the Macedonian. Annals of the University of Craiova. Series Philology. Linguistics1-2. 24-31. - Victor Friedman (2001). Macedonian.
Meer informatie over het Slavisch is te vinden in - Janda (2006). Slavic languages. University of North Carolina, Chapel Hill, NC, USA - R. Sussex, P. Cubberley (2006). The Slavic Languages Surveys. Cambridge Language,. Cambridge University Press. 11 (2008) 1021-1031.
Belangrijkste gebruikte literatuur: - Branko Franolic (1980). Language policy and language planning in Yugoslavia with special reference to Croatian and Macedonian. Paris 1980 - Christina E. Kramer (2003): Macedonian: A Course for Beginning and Intermediate Students. 2de druk. University of Wisconsin Press.
- Julien, M. (2010). Taalstoornissen bij meertalige kinderen: Diagnose en behandeling. Amsterdam: Pearson.
Table of Contents
0. Praktische informatie voor taalonderzoek
Verschillen tussen het Nederlands en het Macedonisch
In het Macedonisch zijn een aantal kenmerken die verschillen van het Nederlands. Mogelijk leveren deze kenmerken problemen op in het Nederlands als gevolg van transfer. Deze problemen hoeven geen aanwijzing te zijn voor een taalontwikkelingsstoornis. Hieronder staan per deelgebied (fonologie, morfologie en syntaxis) kort de verschillen weergegeven. Voor uitgebreidere informatie over het Macedonisch kan paragraaf 2 geraadpleegd worden.Fonologie-Orthografie
Klinkers
Naast de vijf klinkers in het Nederlands is de ‘P’ in het Macedonisch ook een klinker (denk aan de in het Engels uitgesproken /r/). Dit is meestal het geval wanneer de ‘P’ gevolgd wordt door een medeklinker. Wanneer de klinker op een initiële positie van een woord staat, wordt deze voorafgegaan door een schwa-klank. De schwa-klank wordt in een geschreven woord aangegeven met een apostrof. Twee gelijke klinkers kunnen achter elkaar worden geplaatst en worden als twee syllabes gerealiseerd. Wanneer een derde klinker aan het woord wordt toegevoegd, wordt de derde klinker voorafgegaan door een /j/, bijvoorbeeld /eeja/.
Medeklinkers
Als twee medeklinkers naast elkaar staan in een woord past de eerste medeklinker zich aan, wat betreft stemhebbendheid, aan de tweede medeklinker. Binnen een woord wordt vaak een schwa-klank uitgesproken tussen verschillende medeklinkers. Stemhebbende medeklinkers /b, v, d, tʃ, g, ɟ/ (б,в,д,ч,г,ѓ) worden stemloos in finale positie. Een dubbele /šš/ of /žž/ wordt vereenvoudigd naar een enkele /š/ of /ž/. ('izživee' [iživee] = (doorleven).
Klemtoon
In het Macedonisch valt de klemtoon op de derde lettergreep vanaf het einde geteld (ante-penultimate syllable). Wanneer door een meervoudsvorm een extra syllable aan het woord wordt toegevoegd, verplaatst de klemtoon naar de nieuwe derde lettergreep vanaf het einde geteld. Bij vraagzinnen wordt een stijgende intonatie gehanteerd net zoals in het Nederlands.
Morfologie
Het Macedonisch kent geen infinitief. Het persoonskenmerk wordt weergegeven op het werkwoord.
De uitgangen voor zelfstandig naamwoorden zijn afhankelijk van geslacht. In het meervoud wordt de vervoegingsvorm gebaseerd op vorm en geslacht. Bijvoeglijke naamwoorden ondergaan inflectie voor geslacht en nummer, alleen Turkse of andere recente leenwoorden kunnen daarin een uitzondering zijn. De lidwoorden komen in het Macedonisch achter het woord.
Syntaxis
Woordvolgorde
De opbouw van zinnen is normaliter SVO in het Macedonisch. Bijwoorden komen in de meeste gevallen als eerste of juist als laatste woord in de zin.
Ontkenningen
Ontkenningen worden uitgedrukt door ‘ne’ voor het werkwoord te plaatsen. Als een ja/nee vraag negatief wordt beantwoord, wordt het woord ‘ne’ gebruikt. Dan volgt een korte pauze, waarna de negatieve partikel ‘ne’ voor het werkwoord wordt geplaatst (‘ne’, pauze ‘ne’+ werkwoord).
Vraagzinnen
Het Macedonisch kent verschillende vraagwoorden om een vraagzin te starten. Indirecte vragen kunnen beginnen met een vraagwoord of door de vraagmarkering ‘dali’.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken m.b.t. specifieke TOS-elementen
Er is tot op heden geen informatie beschikbaar over (specifieke) taalontwikkelingsstoornissen in het Macedonisch. Hierdoor kunnen vragen gericht op specifieke TOS-elementen in het Macedonisch niet worden aangegeven. Mogelijk biedt de checklist Algemene Symptomen van Taalstoornissen een handvat om de symptomen die een kind laat zien in de verschillende talen te inventariseren (Julien, 2010). Julien (2010) geeft aan dat de kans op een taalstoornis groot is als een aantal van de symptomen worden waargenomen in alle talen die een kind gebruikt.
De volgende symptomen worden vermeld in de checklist Algemene Symptomen van Taalstoornissen (Julien, 2010):
Top
1. Algemene informatie over het Macedonisch
De Balkanregio is altijd een meertalig gebied geweest. Het Modern Macedonisch (hierna Macedonisch) is een Slavisch dialect, een Zuid-Slavische taal uit de Indo-Europese taalfamilie. Samen met het Bulgaars vervult het Macedonisch de Oost Zuid-Slavische sub-groep. Het West Zuid-Slavisch is Sloveens en het voormalige Servo-Kroatisch (Servisch), (Friedman, 2001).
Het Oud Macedonisch werd al in de vijfde en vierde eeuw voor Christus gesproken in delen van Macedonië. Het huidige Macedonisch vindt haar oorsprong in de achttiende eeuw op het moment dat het Zuid-Slavische nationalisme ontstaat.
Het eerst gepubliceerde ‘statement’ dat Macedonisch als een aparte taal ziet, apart van Servisch of Bulgaars, is geschreven door Pulevski in 1875. Maar pas op 2 augustus 1944 werd Macedonisch als officiële taal van de republiek van Macedonië aangenomen. Pas in 1999 erkent ook de Bulgaarse regering het Macedonisch als een officiële standaardtaal van de Republiek van Macedonië. Daarvóór werd het alleen als dialect van het Bulgaars gezien. Alhoewel het Bulgaars net zo verschilt van het Macedonisch als het Nederlands van het Duits verschilt. Toch wordt het tot op de dag van vandaag nog vaak als dialect van het Bulgaars uitgelegd, zo ook op de Nederlandse Wikipediapagina over het Macedonisch (2014). Het Macedonisch wordt ook in delen van oost Albanië en zuidwest Kosovo gesproken waar het gebruikt wordt als instructietaal van het basisonderwijs.
Macedonië heeft ongeveer twee miljoen inwoners (landenweb.net, 2014). Naast Macedoniërs woont er ook een groot aantal Albanezen in Macedonië en een kleinere groep Turken. Niet voor iedereen is Macedonisch dus de moedertaal, maar wel voor de meesten. In Bulgarije en Griekenland wonen daarentegen veel mensen met Macedonisch als moedertaal. Dit heeft ook te maken met de veranderingen van landsgrenzen. Tot 1912 was Macedonië volledig een onderdeel van het Ottomaanse Rijk. In die tijd zijn er veel Turkse, Arabische en Persische invloeden geweest op de taal. Toen brak in 1912 de Balkanoorlog uit en veranderde het in Republiek Macedonië.
Als er gesproken wordt over ‘Aegeisch Macedonië’ is dat het Macedonië dat na de 2de balkanoorlog (1913) bij Griekenland hoort, als er gesproken wordt over ‘Pirin Macedonië’ is wat na de 2de balkanoorlog bij Bulgarije hoort. ‘Vardar Macedonië’ is wat nu de Republiek van Macedonië is.
2. Specifieke informatie over het Macedonisch
In dit stuk gaan we met name in op fonologie, morfologie, syntaxis en pragmatiek. Hierbij wordt ook, waar mogelijk, telkens een vergelijking gemaakt met het Nederlands, zodat mogelijke interferentie kan worden geduid. Gezien het belang van werkwoordsmorfologie bij taalstoornissen (zie literatuurstudie), zullen wij proberen hieraan zo ruim mogelijk aandacht te besteden.Prosodie: ‘Stress on ante-penultimate syllable’
De regel van het Macedonisch is dat de klemtoom op de derde lettergreep van het eind ligt. Als je echter op de dialecten gaat letten, kan de klemtoon iets per regio verschillen maar in de westelijke (meest bevolkte) regio is het altijd de derde syllabe van het einde. In de oostelijke regio’s is de plaats voor de klemtoon minder vast. In Griekenland en Albanië ligt de klemtoon op de voorlaatste syllabe (penultimate). Wanneer de meervoudsvorm een extra syllabe vormt, verplaatst de klemtoon naar de nieuwe ante-penultimate syllabepositie. Bij vraagzinnen is, net als in het Nederlands, een oplopende intonatie (rising intonation) richting het werkwoord of richting de vraag.
Fonologie-Orthografie:
Het alfabet dat het Macedonisch gebruikt, is voor het grootste gedeelte volgens het fonemisch principe uit het Servisch-Cyrillisch. De taal is erg fonetisch geschreven, vanuit de spelling van een woord is dus goed af te leiden hoe het woord uitgesproken dient te worden. Schwa-klanken worden weergegeven door een apostrof. Binnen in een woord wordt vaak een schwa-klank uitgesproken tussen verschillende medeklinkers. Er zijn 31 letters in het alfabethttp://makedonija.name/language (2014). Het Cyrillisch schrift heeft andere tekens, maar kan ook in Latijnschrift geschreven worden. Het grote voordeel van het Cyrillisch schrift is, geciteerd uit Wikipedia (http://nl.wikipedia.org/wiki/Slavische_talen, 2015) dat het “..inspeelt op typisch Slavisch medeklinkerrijkdom.” Hieronder het Cyrillisch schrift met een vertaling naar het fonetisch schrift IPA:
Cyrilisch schrift:
Hieronder het Macedonisch Cyrrillisch alfabet. Iedere klank is weergegeven in de hoofdletter en de kleine letter. Als vertaling staat onder iedere klank het IPA symbool en daaronder de vertaling naar het Latijns schrift, ook weergegeven in hoofdletters en kleine letters.
[/IPA/]
Latijns
[/a/]
A a
[/b/]
B b
[/v/]
V v
[/g/]
G g
[/d/]
D d
[/ɟ/]
Gj gj
[/ɛ/]
E e
[/ʒ/]
Ž ž
[/z/]
Z z
[/dz/]
Dz dz
[/IPA/]
Latijns
[/i/]
I i
[/ј/]
J j
[/k/]
K k
[/l/]
L l
[/ʎ/]
Lj lj
[/m/]
M m
[/n/]
N n
[/ɲ/]
Nj nj
[/ɔ/]
O o
[/p/]
P p
[/IPA/]
Latijns
[/r/]
R r
[/s/]
S s
[/t/]
T t
[/c/]
Kj kj
[/u/]
U u
[/f/]
F f
[/x/]
H h
[/ʦ/]
Ts ts
[/tʃ/]
Č č
[/dʒ/]
Dž dž
[/IPA/]
Latijns
[/ʃ/]
Š š
Klinkers:
- Naast de 5 klinkers die wij in het Nederlands kennen, is de ‘Р’ in het Macedonisch ook een klinker (denk aan de in het Engels uitgesproken /r/). Dit is meestal het geval wanneer de ‘P’ gevolgd wordt door een medeklinker. Als deze klinker een initiële positie inneemt in een woord, wordt deze voorafgegaan door een apostrof.
- De /r/ wordt als stemhebbende klinker gerealiseerd, in geleende woorden uit bijvoorbeeld het Engels kan de /r/ in finale positie voorkomen en als [ăr] worden uitgesproken, (tembr = timbre).
- Onbeklemtoonde klinkers worden niet gereduceerd, ze klinken wel iets korter en bij informele spreekmomenten missen ze soms (verschillend per individu) stemhebbendheid.
- De /-i/ in finale positie kan in sommige gevallen gerealiseerd worden als een /-j/. Net als in het Nederlands (saai).
- Twee gelijke klinkers kunnen achter elkaar geplaatst worden (‘taa’ = ze, ‘sesii’ = sessies) deze klinkers worden als twee syllabes gerealiseerd. Wanneer een derde klinker aan het woord past, wordt deze in de meeste gevallen voorafgegaan door een /-j-/ (‘živeeja’ = leefden)
- Het accent grave wordt gebruikt om homoniemen te onderscheiden (‘cè’= alles, maar ‘ce’ = zich/me)
Medeklinkers:
-/ɲ/ (њ), /ɟ/(ѓ) en /c/ (ќ) zijn medeklinkers waarbij je tijdens de uitspraak je tong plat tegen het harde gehemelte legt.
- In finale positie worden stemhebbende klanken stemloos.
- Als twee medeklinkers naast elkaar staan in het woord past de eerste medeklinker zich aan, wat betreft stemhebbendheid, aan de tweede medeklinker. Als de laatste medeklinker stemloos is wordt ook de eerste stemloos. De spelling verandert niet, alleen de uitspraak. Deze assimilatie kennen we in het Nederlands ook, denk aan het woord ‘asbak’, alleen kan de verandering in het Nederlands beide kanten op gaan (asbak wordt ‘aspak’of ’azbak’)
- Medeklinker /r/ wordt als medeklinker uitgesproken als daaropvolgend een klinker in het woord komt.
- Het foneem /n/ wordt als een /ŋ/ gerealiseerd voor de /k/ of /g/. Net zoals in het Nederlands (Maced. ‘Banka’ [baŋka] = Nederl. bank [baŋk])
- Stemhebbende medeklinkers /b, v, d, tʃ, g, ɟ/ (б,в,д,ч,г,ѓ) worden stemloos in finale positie.
- De prefixen ‘bez-‘, ‘iz’-, ‘raz-‘ worden gespeld als bes-, is-, ras- voor č/š en uitgesproken als [beš - , iš -, raš -]. De prefixen /s-/, en /z-/, worden als [š] en [ž] uitgesproken als zij voor /č,3,š,ž/ komen te staan. Een dubbele /šš/ of /žž/ wordt vereenvoudigd naar een enkele /š/ of /ž/. ('izživee' [iživee] = (doorleven).
Werkwoorden:
Iedere persoon (onderwerp) heeft een andere vorm van een werkwoord. Ik het Nederlands zijn bijvoorbeeld de tweede en derde persoon enkelvoud gelijk (stam+t) maar in het Macedonisch niet. Aan het werkwoord kun je dus aflezen om welke persoon het gaat, daarom wordt de persoon vaak weggelaten.
Het Macedonisch kent geen infinitief. Maar de werkwoordsvervoegingen kunnen in drie groepen verdeeld worden (Dimcevska, 2015):
stam die eindigt op /–a/,
stam die eindigt op /–i/,
stam die eindigt op /–e/.
Waar wij in het Nederlands het infinitief gebruiken als we twee werkwoorden achter elkaar hebben, zoals bij (hij gaat zwemmen.), wordt er in het Macedonisch ‘da’ ingevoegd tussen de twee werkwoorden. Letterlijk vertaald komt er dan te staan (hij gaat dat zwemt.).
Belangrijke hulpwerkwoorden zijn:
- ’sum’ = zijn
- ‘ima’ = hebben
Het meest gangbare koppelwerkwoord is het werkwoord ‘sum’ (zijn). Dit werkwoord kan niet weggelaten worden uit de zin. Dit wordt alleen gedaan in telegramstijl, zoals geaccepteerd bij krantenkoppen.
Zelfstandig naamwoorden:
Mannelijke zelfstandig naamwoorden eindigen meestal in een medeklinker, wanneer het zelfstandig naamwoord refereert naar een persoon of beroep, kan het zelfstandignaamwoord met een /-a/ eindigen. Maar er zijn ook enkele uitzonderingen waar bijvoorbeeld een zelfstandig naamwoord eindigt op /-ko/ of /-lo/.
De meeste vrouwelijke zelfstandig naamwoorden eindigen in /-a/.
De meeste onzijdige zelfstandig naamwoorden eindigen in /-o/ of /-e/ (Kramer, 2003).
Meervoud:
In het Macedonisch wordt de vervoeging van meervoud gebaseerd op vorm en geslacht. De meeste zelfstandig naamwoorden die eindigen op een medeklinker krijgen een /-i/ en onzijdige zelfstandig naamwoorden krijgen een/-a/ toegevoegd. Bij zowel mannelijke- als vrouwelijke zelfstandig naamwoorden die op een /-a/ eindigen, wordt de /-a/ door een /-i/ vervangen. Bij mannelijke zelfstandig naamwoorden verandert de laatste medeklinker (-k, -g, -h) in een andere medeklinker (-ts, -z, -s), voordat de uitgang /-i/ wordt ingevoegd. Korte, mannelijke zelfstandig naamwoorden, bestaand uit één syllabe, krijgen de suffix '–ovi' (of '–evi') in de meervoudsvorm.
Adjectieven: geslacht en nummer
De meeste adjectieven ondergaan inflectie voor geslacht en nummer, alleen Turkse of andere recente leenwoorden kunnen daarin een uitzondering zijn. De meeste mannelijke adjectieven eindigen in een medeklinker, een paar eindigen in /-i/. Vrouwelijke adjectieven eindigen altijd in /-a/ en onzijdige adjectieven eindigen normaal gesproken in /-o/. Slechts enkele, en alleen possessieve adjectieven, eindigen in /-e/. Meervoudige adjectieven eindigen altijd in /-i/.
Naamvallen:
Uit: Friedman (2001)
Possesieve voornaamwoordelijke adjectieven ‘mijn’, ‘onze’ en ‘zijn’.
(onbepaald)
(bepaald)
(onbepaald)
(bepaald)
(onbepaald)
(bepaald)
(eerste persoon enkelvoud)
(eerste persoon enkelvoud)
(eerste persoon meervoud)
(eerste persoon meervoud)
(derde persoon enkelvoud)
(derde persoon enkelvoud)
Woordvolgorde:
- De volgorde waarin Macedonische zinnen worden opgebouwd is normalitair SVO.
- Bijwoorden komen in de meeste gevallen als eerste of juist laatste woord in de zin.
- Ontkenning wordt uitgedrukt door ‘ne’ voor het werkwoord te plaatsen.
De zinnen zijn anders dan andere Slavische talen opgebouwd. Het Macedonisch gebruikt vaak voorzetsels voor positiebepalingen. Het voorzetsel ‘na’ kan (op, naar, bij) aangeven, en markeert ook het indirect object (datief) en possessief (genitief).
WH- woorden waarmee een vraagzin kan worden gestart zijn:
- ‘Koj’ (wie, welke)
- ‘Kako’ (hoe)
- ‘Kolku’ (hoe veel)
- ‘Kalkov’ (wat voor soort)
- ‘Kolkav’ (hoe groot)
- ‘Što’ (wat)
- ‘Kade’/’kaj’ (waar)
- ‘Koga’ (wanneer)
- ‘Zošto’ (waarom)
- ‘Čij’ (wiens)
Omdat ‘koj’ zowel (wie) als (welke) betekent, kan het meertalige kind deze vraagwoorden in het Nederlands verwarren.
Alle WH-woorden, behalve ‘zošto’ (waarom) kunnen dienen als betrekkelijk voegwoord.
Indirecte vragen kunnen starten met een WH-woord of de vraag markering ‘dali’.
Als een ja/nee vraag negatief wordt beantwoord, wordt het woord ‘ne’ (nee) gebruikt. Dan volgt een korte pauze, waarna de negatieve partikel ‘ne’ voor het werkwoord wordt geplaatst (‘ne’, pauze, ‘ne’ + werkwoord): ‘Ne, ne znam.’ (nee, ik weet het niet).
Top
3. Overzicht van verwervingsvolgorde van bepaalde elementen in het Macedonisch
Uit: (Daniela Andonovska-Trajkovska et al., 2010)Bij ons is alleen één case-study over dit onderwerp bekend. Een longitudinale observatie van jongetje Daniel van 12 tot 23 maanden. Daartussen is hij iedere 30 dagen, 30 uur geobserveerd. Bij de eerste observatie gebruikte hij 9 zelfstandig naamwoorden, maar dat aantal steeg snel, na een maand gebruikte hij 22 zelfstandig naamwoorden. Tijdens de 2de observatie gebruikte hij in totaal 23 woorden meer dan tijdens de eerste observatie. De groei van woorden zat voornamelijk is het gebruik van zelfstandig naamwoorden, verder gebruikte hij onder andere 3 werkwoorden, 3 partikels en 4 uitroepen. Bij de 5de observatie had hij weer een grote sprong gemaakt. In een maand tijd was hij 61 woorden meer gaan gebruiken. Op dat moment gebruikte hij onder andere 71 zelfstandig naamwoorden, 18 uitroepen, 11 werkwoorden en 7 bijwoorden. Bij de 10de observatie was er weer een enorme sprong gemaakt. 119 uitingen meer dan een maand daarvoor. Met onder andere 192 zelfstandig naamwoorden, 70 werkwoorden, 29uitroepen en 223 adjectieven. Bij de 11de en tevens laatste observatie was er weer een enorme groei. 101 meer uitingen geteld dan bij de 10de observatie. Weer groeit het aantal zelfstandig naamwoorden behoorlijk. Er worden 233 zelfstandig naamwoorden gescoord, en er worden nu ook veel voornaamwoorden gescoord, namelijk 21.
De eerste woorden van Daniel zijn, vertaald in het Nederlands, (mama) en (oma). Ook gebruikt hij “e” wat staat voor de derde persoon enkelvoud van het werkwoord (zijn) ‘sum’. De werkwoorden werden tijdens de eerste vier observaties alleen gebruikt in de gebiedende wijs (bijv: ga eten). Daarna begint hij met het onderscheiden van mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud, meervoud, eerste, tweede of derde persoon (bijv: zij gaat eten). Ook gebruikte hij vanaf de 5de obervatie verschillende tijdsvormen voor de werkwoorden (bijv: zij ging eten). Daniel begon met het gebruik van adjectieven en telwoorden vanaf de 9de observatie.
De eerste twee verworven adjectieven waren beschrijvende adjectieven: “ubo” (Maced. ‘ubavo’, Nederl. ‘mooi’) en "goo" (Maced. ‘golo’, Nederl. ‘bloot’). Tijdens de 5de observatie
Gebruikte hij meer adjectieven als: “mao” (Maced. ‘malo’, Nederl. ‘klein’) en "piatno", (Maced. ‘prijatno’, Nederl. ‘aangenaam’), “goemo" (Maced. ‘golemo’, Nederl. ‘groot’).
De introductie van voorzetsels kwam als laatst. Tijdens de 6de observatie. In het Macedonisch zijn voorzetsels korte uitingen die gemakkelijk samensmelten met het opvolgende woord. Daardoor is het correcte gebruik van voorzetsels moeilijk voor Daniel.
Daniel gebruikt lang alleen het Macedonische voornaamwoord ‘koj’ (wie), hij gebruikt het persoonlijk voornaamwoord (jij) in alle voorkomende vormen. Dat is in het Macedonisch ‘ti’ ‘tebe’, ‘te’, ‘ti’. Bijvoorbeeld ‘ti dadov’ (gaf jou) of ‘te vide’ (zag jou).
Merk daarbij wel op dat (gaf jou) en (zag jou) in het Macedonisch correcte, volledige zinnen zijn.
Daniel heeft tijdens geen enkele observatie zichzelf (ik) genoemd maar sprak tot en met de 11de observatie altijd in de derde persoon enkelvoud over zichzelf.
In het Nederlands kan de introductie van (ik) bij normale taalontwikkeling komen tussen de 1,5 en 3 jaar.
4. Informatie over specifieke taalstoornissen in het Macedonisch
Er is tot op heden geen informatie beschikbaar over SLI in het Macedonisch.
Verwacht kan worden dat voorzetsels ‘vo’ en ‘na’ (betekenen in sommige gevallen beiden ‘naar’) door kinderen met SLI en Macedonisch als moedertaal, verkeerd gebruikt kunnen worden. Het is namelijk puur een kwestie van leren bij welk naamwoord welk van de twee voorzetselvormen hoort. In de normale taalontwikkeling verwerft een kind dit natuurlijk en zonder problemen, maar een kind met een speciefieke taalstoornis zou hier moeite mee kunnen hebben.
Top
5. Slotopmerkingen en literatuurverwijzingen
Om aan informatie te komen over de normale verwerving van het Macedonisch en specifieke taalstoornissen is contact opgenomen met Prof.Dr.Friedman en Prof.Dr.Kramer, waarvan ik literatuur gebruikt heb. Via hun ben ik in contact gekomen met professionals uit hun kennissenkring (Dr. Stefanovska, Meri Naumceska, Liljana Mitkovska, Prof. Gochkova-Stojanovska en Vesna Lazarovska) maar desondanks hebben we tot op heden niet meer informatie kunnen verzamelen over SLI en normale taalontwikkeling dan hier tot nu toe is beschreven. Op het moment dat er via hun meer informatie beschikbaar komt, wordt deze pagina aangepast. Ook is voor het opstellen van deze pagina veelvuldig overleg gevoerd met de meertalige Vesna de Jong-Dimcevska. Zij heeft Macedonisch als moedertaal en spreekt, onder andere, vloeiend Nederlands.
Meer informatie over dialecten is te vinden in:
- Jadranka Angelovska (2010). Differences in the south dialects of Macedonian language. Annals of the University of Craiova. Series Philology. Linguistics, 1-2, 229-233
Meer informatie over het eerste literaire bewijs van het Macedonisch, is te vinden in:
- Nicholas Hammond (1994). Literary Evidence for Macedonian Speech. Abhandlungen Historia 43, 131-142
Meer informatie over het onderwijs in Macedonie is te vinden in:
- Kamil Dzeladini (2004).National report, for development of education in the republic of Macedonia 2001-2004.Public and University Library Skopje.
- Ljupco Ajdinski & Lani Florian (1997). Special education in Macedonia. European Journal of Special Needs Education, 12:2, 116-126, DOI: 10.1080/0885625970120203
Meer informatie over vervormingen van zelfstandig naamwoorden is te vinden in
- Jadranka Angelovska (2011). The formation of the nouns in the Macedonian. Annals of the University of Craiova. Series Philology. Linguistics1-2. 24-31.
- Victor Friedman (2001). Macedonian.
Meer informatie over het Slavisch is te vinden in
- Janda (2006). Slavic languages. University of North Carolina, Chapel Hill, NC, USA
- R. Sussex, P. Cubberley (2006). The Slavic Languages Surveys. Cambridge Language,. Cambridge University Press. 11 (2008) 1021-1031.
Belangrijkste gebruikte literatuur:
- Branko Franolic (1980). Language policy and language planning in Yugoslavia with special reference to Croatian and Macedonian. Paris 1980
- Christina E. Kramer (2003): Macedonian: A Course for Beginning and Intermediate Students. 2de druk. University of Wisconsin Press.
- Julien, M. (2010). Taalstoornissen bij meertalige kinderen: Diagnose en behandeling. Amsterdam: Pearson.
- Language development of a 1 to 2 years old child in Macedonian (Daniela Andonovska-Trajkovska et al, 2010)
- Macedonian Language (n.d.). Ontleend 15 november, 2014, aan http://makedonija.name/language
- Macedonië (n.d.). Ontleend, 17 januari, 2015, aan http://www.tonstegers.nl/reisverhalen/macedonie/macedonie.html
- Macedonisch (Slavisch) (2014). Ontleend 1 december, 2014, aan http://nl.wikipedia.org/wiki/Macedonisch_%28Slavisch%29
- Slavische talen (2014). Ontleend 6 januari, 2015, aan http://nl.wikipedia.org/wiki/Slavische_talen
- Victor Friedman (2001). Macedonian.
- Vlag van Macedonië (n.d.). ontleend, 17 januari, 2015, aan http://www.europa-nu.nl/id/vhvwbylfw1y6/vlag_van_macedonie